Kto może być pełnomocnikiem w postępowaniu karnym

Przepisy Kodeksu postępowania karnego dopuszczają ustanowienie jako pełnomocnika procesowego wyłącznie adwokata lub radcy prawnego, choć pojawiają się projekty wprowadzenia opcji wyboru osoby bliskiej jako pełnomocnika osób pokrzywdzonych, które często nie mogą pozwolić sobie finansowo na pomoc profesjonalisty i mają mniejsze szanse na uzyskanie obrońcy z urzędu nie będąc podejrzanym ani oskarżonym. Kto realnie może być pełnomocnikiem w postępowaniu karnym i jakie będą jego obowiązki?

W jakich sprawach karnych może pojawić się potrzeba korzystania z pomocy pełnomocnika?

Postępowanie karne może przybrać formę postępowania przygotowawczego (dochodzenie lub śledztwo), głównego (rozprawa), odwoławczego (po wniesieniu apelacji) oraz przyspieszonego (bez prowadzenia rozprawy). Same przyczyny otwarcia sprawy karnej mogą być różnorodne i dotyczyć wszystkich przypadków naruszenia prawa, a więc od jazdy pod wpływem alkoholu, przez posiadanie narkotyków, stosowanie gróźb karalnych, uszkodzenie ciała lub mienia, po rozboje, przywłaszczenia, kradzieże, oszustwa, czy fałszerstwo.

Aby sprawa karna miała miejsce, w pierwszej kolejności musi nastąpić złożenie zawiadomienia o przestępstwie.

W przypadku postępowania karnego niezbędne może okazać się zatrudnienie pełnomocnika, którym zgodnie z art. 88 Kodeksu postępowania karnego może być wyłącznie adwokat bądź radca prawny. Prawo do obrońcy w procesie karnym z urzędu przyznawane jest podejrzanemu lub oskarżonemu, przez co pokrzywdzony ma zwykle znacznie trudniejszą sytuację w zakresie uzyskania pomocy pełnomocnika i jeśli chce skorzystać z niego, musi samodzielnie zatrudnić taką osobę. To m.in. z uwagi na ten zapis prowadzone są prace w kierunku umożliwienia ustanowienia pełnomocnika w postaci osoby bliskiej dla poszkodowanego.

Obowiązki pełnomocnika w postępowaniu karnym – dlaczego warto zatrudnić prawnika?

Pełnomocnik w postępowaniu karnym działa w imieniu mocodawcy, którym może być zarówno oskarżony, jak i pokrzywdzony, podmiot pociągnięty do odpowiedzialności posiłkowej w postępowaniu karnym skarbowym, interwenient w postępowaniu karnym skarbowym, osoba żądająca odszkodowania za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie, oraz podmiot zbiorowy, którego przedstawiciel bierze udział w postępowaniu sądowym na podstawie przepisów ustawy z 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary. W ramach pełnomocnictwa wyróżniane jest tzw. pełnomocnictwo ogólne, w ramach którego adwokat lub radca reprezentuje podmiot w danej sprawie karnej i może działać w całym postępowaniu.

Prawnik lub radca pełniący rolę pełnomocnika mogą działać w imieniu strony zarówno w trakcie postępowania karnego, jak i po uprawomocnieniu się orzeczenia. Mogą oni przykładowo wnioskować o wznowienie postępowania karnego, nawet jeśli czynność ta jest niekorzystna dla reprezentowanego. Pokrzywdzony ma prawo korzystania z pomocy pełnomocnika w postępowaniu przygotowawczym, we wstępnej fazie postępowania sądowego oraz gdy występuje w charakterze oskarżyciela posiłkowego, prywatnego lub powoda cywilnego. Może z jego pomocą złożyć zawiadomienie o przestępstwie, oświadczenie o działaniu jako oskarżyciel posiłkowy uboczny, a także wnieść prywatny akt oskarżenia.

Co ważne, jeśli pokrzywdzony chce złożyć akt oskarżenia w sprawie o czyn ścigany z oskarżenia publicznego, korzystanie z pomocy pełnomocnika przez pokrzywdzonego jest obligatoryjne.

 

Zakres działań pełnomocnika w postępowaniu karnym

Pełnomocnictwo procesowe uprawnia pełnomocnika do działania w całym postępowaniu, nie wyłączając czynności po uprawomocnieniu się orzeczenia, chyba że pełnomocnictwo zawiera ograniczenia, podczas gdy pełnomocnik wyznaczony z urzędu podejmuje czynności procesowe jedynie do prawomocnego zakończenia postępowania. Pełnomocnik nie ma pozycji samodzielnej w procesie, nie jest związany z poleceniami mocodawcy i nie wyłącza osobistego działania mocodawcy, choć formalnie zastępuje go w postępowaniu. Rozumiejąc zapisy Kodeksu postępowania karnego jaśniej, pełnomocnik nie jest osobą, która udziela świadkowi pomocy w formułowaniu treści składanych zeznań czy doradza w zakresie tematów poruszanych. Jego rola sprowadza się m.in. do czuwania nad zadawanymi świadkowi pytaniami, odpowiednim protokołowaniu jego wypowiedzi, a także składania oświadczeń i zarzutów co do treści protokołu. W praktyce więc adwokat lub radca działający jako pełnomocnicy pokrzywdzonego lub innego podmiotu uprawnionego do korzystania z pomocy pełnomocników mają za zadanie czuwać nad formalną zgodnością prowadzonego postępowania karnego. Ich wsparcie w zakresie przygotowywania formalnych zawiadomień, oskarżeń i wniosków może okazać się nieocenione – osoby pokrzywdzone w postępowaniu, często ze względu na stres z nim związany, mogą odczuwać niepewność i strach związane z brakiem kompetencji do działania w sądzie i rozmów w sprawach karnych. Pełnomocnik znacząco ułatwia przygotowanie się do takiego postępowania i bycie jego czynnym uczestnikiem.